Bizirik izanen balitz, kaska xuriko agure jakintsua izanen litzateke, kokotsa bizar luze eta txuri batekin estalita, aurpegi pikaroa eta esperientzia mordoa bizi izan duen horietako bat: zimurrez betetako aurpegi batekin eta ilobei hamaika istorio kontatzeko prest. Berataz jendeak dituen iritziak desberdinak diren arren, bere izaera polemikoa eta berezia dela eta, egun inork ezin du ukatu Iruñetik pasa ondoren, harek utzitako arrastoa milaka eta milaka lagunek jarraitu dutela, "Festa" (The Sun Also Rises") izeneko liburuan islatutako giro hori hurbiletik ezagutu eta bertan murgiltzeko asmoz.

Uztailaren 6an, txupinazoaren ostean, Gazteluko plazan kokatuta dagoen Iruña kafetegitik pasa ginen eta bere zilueta ikustea iruditu zitzaigun. Barrenera sartu ondoren harekin hitz egiteko parada izan genuen, aspaldiko garaietaz solastu ere, Iruñearekin izandako harremanaz:

- ¿Noiz etorri zinen Iruñera lehenbiziko aldiz eta nolakoa izan zen lehenengo esperientzia hura?

- Orain dela 76 urte, 1923an, Toronto Star egunkariko korrespontsala nintzela. Zezenen inguruko artikuluak idazten ari nintzen eta Iruñera etortzeko kriston gogoak nituen y azkenean horrelaxe egin nuen. Txundituta gelditu nintzen ikusi nuenarekin, jende aunitz karriketan barna, musika toki guztietan, dozenaka lagun zezenen aurrean korrika. Entzierroa sekula ikusi dudan tradiziorik zirraragarriena iruditu zitzaidan, aurkikuntza bat bezalakoa; shock bat.

- Eta lehenengo aldi horren ondotik beste urte batzuk etorri ziren ere, ezta?

- Bai, hasierako horren ostetik, beste hainbestetan ere etorri nintzen. Hasierako momentutan harrituta gelditu nintzen guztiarekin, hiri guztian bizitzen zen giroarekin, entzierroekin, zezenketekin, jendearekin, emakumeekin, janariarekin...etab. Jende aunitz ezagutzeko aukera izan nuen eta oso lagun onak egin nituen. Urtero haiekin elkartzeko aukera izan nuen Sanferminetara etortzen nintzenean.

- Jakinen duzu jada zutaz asko esan dela, Sanferminetan egiten zenuenaz batipat; parrandan ibiltzea oso gustokoa zenuela eta behin baino gehiagotan ikuskizun majoak montatzen zenituela...¿ Zer zen gehien gustatzen zitzaizuna, nondik ibiltzen zinen?

- Badakizu, arrazoi bat edo bestea dela eta ezaguna bilakatzen zarenean mota guztietako iruzkinak entzun behar izaten dituzu, nahiz eta zu hoiekin ados ez egon; edozein gauza esaten dutela ere ez nago batere arduratuta horrekin, eta are guttiago orain. Iruñera lehenengo aldiz etorri nintzenean ez ninduen inork ezagutzen, Kanadako egunkari bateko korrespontsal gazte bat besterik ez nintzen eta garai haietan bitxi samarra zen ni bezalako atzerritar bat karriketan barna ikustea; Sanferminak etxekoentzako izaten ziren batipat. Aluzinatuta gelditu nintzen eta hurrengo urtean berriro etortzea erabaki nuen eta lehenengo aldiz korrikatu nuen entzierroan; esperientzia izugarria izan zen. Urte gehiagotan etorri nintzen eta bereziki gustokoa nuen lagunekin elkartu eta Gazteluko plazan pote batzuk hartzea -Iruña kafetegia gure kuartela bilakatu zen-, Casa Marcelianon hamarretakoa egitea entzierroaren ostean, A partir de entonces empecé a venir más años y me encantaba juntarme con los amigos y tomarnos unos cuantos potes en la plaza del Castillo -el Café Iruña se convirtió en nuestro cuartel general-, Quintana eta La Perlan hoteletan izaten ziren zezenen inguruko solastarteak, Txoko taberna, Torino...etab. Atzerriko lagunak neurekin ekartzen nituen Sanferminak ezagutu zitzaten, gustokoa nuen gauza guztiak erakustea, nik neuk Iruñean aurkitutako kontuekin harritzea eta festa giroan murgiltzea.

- ¿Nola bururatu zitzaizun Sanferminen inguruan idaztea?

- Bulkada bat izan zela uste dut, Iruñera etorritako alditan festetan ikusitakoak eragindako bulkada. Hain harrituta gelditu nintzen ezen liburu bat idazteko gogoa sortu zitzaidala, uztailaren 6tik 14ra bitarte Nafarroako hiriburu txiki honetan gertatzen zen guztia azaltzeko. Haserako asmoa, ordea, zezenen inguruko lan bat egitea zen eta horregatik 1925an Iruñera bueltatu nintzen berriro ere eta lekuko baten moduan, dena oso lupakin begiztatzen aritu nintzen; informazioa behar nuen liburua osatzeko. Festen ostean liburuaren lehenengo zirriborroa idazten hasi nintzen eta urtebete beranduago argitara atera zen.

- Milaka eta milaka kanpotar etortzen da urtero Sanferminetara eta horien artean, nazioarteko peñek euren txoko berezia dute Iruñeko festetan .¿Konturatzen al zara zuk idatzitako liburu eta artikulu horiekin urte batzutatik honera sortu den jai hauekiko zaletasuna zoroa ?

- Egia erran, liburua idazten ari nintzenean ez nuen uste, inondik inora, bere eragina hain nabarmena izango zenik. Badirudi jendearengana nahiko ongi heldu dela eta horietako askok, bertan kontatzen direnak, egia edo gezurra diren konprobatu nahi izan dutela eta Sanferminetara etortzea erabaki dutela. Pentsatzen dut liburuan agertzen diren zenbait kontuk bitxi samarrak, akaso sinestezinak, ematen dutela. Kontua da liburu hau idatzi eta Nobel saria jasotzearekin batera, geroz eta ezagunagoa bilakatu nintzela jendartean eta nere liburuak ere gehiago irakurtzen hasi zirela. 1923an Iruñeko karriketan ikusten ahal zen atzerritar kopurua nahiko xumea baldin bazen, urte batzuk beranduago ikaragarri handitu zen eta gutxinaka ohartzen joan ginen kanpoaldean San Fermin jaiek zuten ohartzunaz. Gaur egun, hortikan entzuten ditudan komentarioengatik, badirudi sinestezina dela etortzen den kanpotar andana, ezta? Pentsatzen dut, Iruñeko hainbat bizilagun nere amarekin akordatuko direla horrengatik eta beste batzuk, berriz, gustora sentituko direla. Nik primeran pasa izan dut eta gainontzekoek horrela igarotzea ere nahiko nuke.

- ¿Izan al duzu inoiz parrandazale amorratuz osatutako Iruñeko enpresa ttiki batek antolatu duen "Guiri Day" festaren berri?, atzerritarrentzako pentsatuta dago eta pote eta pintxo bat hartzera gonbidatzen ditu Iruñeko bi taberna ezagunetan? Zer iduritzen zaizu?